*** 2009 içinde yayınlanan Marketing Türkiye; sanal ekonomi konulu yazı için benimle yapılan röportajdan alınmıştır**

Mehmet Altan son günlerde dünyada yaşanan ekonomik krizin sanayi devrimi sonrasında oluşan ekonomik sistemin kendini zihinsel ürünlerle iş yapılan yeni döneme hazırlayamamasından kaynaklandığını düşünüyor. Siz bu görüşe karılıyor musunuz? Neden? 
 
-       Evet katılıyorum. Türkiye’de bu tartışma yeni olabilir ama dünyada uzun zamandır, beyaz yakalıların işgücü, entelektüel birikim ve buna bağlı yükselen yeni sınıfsal oluşumlar tartışılıyor. Forbes’ın en zengin ilk 500 listesinde 13 tane internet zengini var. 10 sene öncesine kadar görmeye alıştığımız büyük sermayedar tipolojisi (Hulusi Kentmen’den başlayarak, kollektif bilincimize kazınmış zengin tiplemelerini düşünün; yaşlı, şişman, totaliter...) şimdi bisikletle dolaşan, parmak arası terlik giyen bir takım 20’li yaş milyonerlerinin sadeliği ile yer değiştirdi. Fiziksel dünyanın konvansiyonel üretim modelleri ile şu ana kadar kısıtlı sayıda elde toplanmış sermaye, zihinsel ürünlerle çok kısa zamanda elde edilen sermayenin tehdidi altında. Paranın kullanım şekli hatta kullanıldığı ortamlar dahi değişti son 5 yılda. Sadece bu da değil, zengin tanımı, SES grubu tanımları, toplumsal statü göstergeleri de evrildi, çevrildi, başka bir şeye dönüştü.
 
TÜBİSAD’ın açıklamasına göre dünyada iletişim ve bilişim teknolojileri pazarı yılda yüzde beş büyüyerek 3,5 trilyon Euro seviyesine ulaşmış, buna mukabil Türkiye bilişim pazarı yüzde 11 artışla 19 milyar Euro seviyelerinde. Bilgiye yatırımın dönüşümü, fiziki sermaye yatırımlarından çok daha yüksek. Bireylerin sahip olduğu bilginin kıymeti her geçen gün daha önemli hale geldi, parasal sermayeyi sersemletti bu durum. Zihinsel ürünlerin ürettiği bilgi ekonomisinin temeli yine bilgi oluşturmak. Dolayısı ile günümüzde bilgi, ürettiğimiz, tükettiğimiz, sattığımız, aldığımız her türlü ürünün asıl bileşeni.
 
Zihinsel ürünlerin ekonomisinin giderek daha değerli hale gelmesi nesnel ürünler ekonomisini nasıl etkiliyor sizce?

-      Sermaye el değiştiriyor öncelikle, dolayısı ile toplumsal güç ve iktidar grupları da bu değişimden nasibini alacaktır. Fiziki ürünler ve ekonomisi, zihinsel bilgi ekonomisine her geçen gün daha da bağlanıyor. Hatta onun bilgi iktidarı altında işgal ediliyor. Bazı sektörlerde bu işgal çoktan başladı. Bazıları ise henüz haberdar değil. Neticede etkilemek lafı yetersiz kalır bence.
 
Yeni kurulacağı söylenen ekonomik sistem sizce kendini zihinsel üretim sistemine nasıl adapte edebilir?

-      Bu geçiş sürecinin ne şekilde ve ne kadar süreceğini açıkçası bilmiyorum. Ama neticede varacağımız noktada, zihinsel üretim ve bilgi ekonomisine dayalı yeni bir dünya düzeni olacağı için, eski kurum ve alışkanlıkların kendilerini ona adapte etmeleri gerekecek. Zihinsel üretim sistemi tanımlı bir adaptasyon süreci yaşamıyor bence, ya da aslında 1990’lardan günümüze o adaptasyon sürecini tamamladık bile... 
 
Nesnel üretimi olmayan bir ekonomik sistem nasıl gerçekleştirilebilir?

-      İnternet var diye kahvaltı yapmayacak değiliz, elbette fırıncılar olacak, birileri yumurta üretecek, zanaatkarlar belki de giderek daha da önem bile kazanacak. Yeni ekonomi ve zihinsel ürünler ekonomisi dediğimizde, nesnel hiçbir şey üretilmeyecek anlamına gelmemeli. Sadece nesnel üretimin süreçlerinin bilgi teknolojilerine bağlı olarak değişeceği, alış ve satış kanallarının dönüşeceği, doğrudan satış modellerinin artacağı, aradaki aracıların kalkacağı, dolayısı ile de müşterinin –yani tüketicinin- kurallarını belirlediği, gücün el değiştirdiği bir sistem olacaği akla gelmeli.
 
 
Son yaşanan Kriz sizce zihinsel ürünler üreten Microsoft, Yahoo, Facebook, Google gibi kurumları nasıl etkiler?

-      Her kriz, herkesi etkiler. Bu daha çok kollektif bilinçteki kriz imajı, ruhsal durum ve toplumun önceden geliştirdiği anksiyetelerle ilgili. Dolayısı ile şu anda da pek çok şirket, fiziksel olarak etkilenmese de, kendini tedbir almak zorunda hissediyor. İnternet firmaları da bulundukları toplum yapısına ve önceki bireysel deneyimlerine göre etkileneceklerdir. Ama şu kesin ki; fiziki sermayeyi vurduğu kadar değil. İnternet (zihinsel ürünler, bilgi ekonomileri ne derseniz artık) bu süreçten en az etkilenerek, hatta daha da güçlenerek çıkacaktır diye düşünüyorum.
 
 
Kriz kapitalizmin sonu mu yoksa kendini yenidünyaya hazırlama süreci mi?
-      Bu soruya cevap verebilecek yetkinlikte olduğumdan şüpheliyim. Kapitalist teorinin dinamikleri ve makro ekonomi üzerine kafa yoran uzmanların, tarihçi ve ekonomistlerin neler dediğine bakmak lazım. Immanuel Wallerstein, bu ve benzeri krizlerin kapitalizmin sonunu yaklaştırdığını düşünenlerden. Ben, kapitalizmin vahşi olan bölümünün bittiğini düşünüyorum. Dünya tarihinde, özellikle sanat, mimarlık, kültür gibi değişkenlere baktığımızda her zaman aynı tematik dizgeyi görüyoruz: Klasik dönem / romantik dönem. Her klasik dönemin bitişi, kuralları ve varoluş şekli değişmiş bir romantik dönemi başlatır. Bu da özellikle kendini sanatta, popüler kültürde, mimarlıkta çok belli eder. Modernizm, akıl eksenli klasik varoluşunu, dadaist, sürrealist gibi avangard karşı çıkışlarla akıldan çok sezgisel bir romantizmle tamamlamıştı. İlk endüstriyel aydınlanma çağı, şehirde ticaretle uğraşan, zanaatkar ya da tüccarların burjuva sınıfını oluşturması ve dolayısı ile sermayeyi kendinde toplaması ile sonuçlanmıştı. O zamanki dönüşüm, lordların, toprak ağalarının, aristokrasinin tüm iktidarını ve ekonomisini kaybettirdi. Yeni güçlenen burjuvazi ise devrimci, eğitimli ve sanata önem veren, sanata para harcayan, kültüre para harcayan kentli bir sınıf oldu. Bütün bunları başlatan şey buharlı trenin icadı olmuştu (kabaca diyelim). Şu anda da her şey değişiyor. Tüm bu değişimi başlatan şimdiki trenimiz ise çalışmak için buhara ihtiyaç duymayan, hatta fiziki bir ortama dahi ihtiyaç duymayan “İnternet”. Bir buharlı trenden daha büyük etkilere sahip olacağını tahmin etmek zor olmasa gerek!
 
Eklemek istediklerinizi…
-      Bundan x yıl sonra da kitap basılacak, gazete çıkacak, plak satılacak, hatta şu anda suratına bakmadığımız kasetler antika olacak, para edecek. Fiyatları artacak, alıcısı azalacak, hatta belki de lüks tüketim sınıfına girecek. Birileri hala kitap okurken kağıdın kokusunu duymak isteyecek misal. Şu anda da otantik ve eski olmasına rağmen, tekrar piyasaya çıkmış long play’leri düşünün, ama hepsi çok pahalılar. Hayatımızın olmazsa olmazları değiller, bir otantik/antika unsur olarak varlar. Gelecekte fiziki ürünlerin pek çoğunu işte bu halet-i ruhiye ile anacağız.
-     Dün ( 6 Kasım 2008) IPZ konferasında, sosyal networkler konulu oturumda, 4 kişi konuşurken haldeki değişimi  Ersan çok güzel özetledi aslında. Salona doğru dönüp, muzip gülüşü ile “Şu andaki medya patronlarının çocukları, torunları, ilerde benim oğlumun yanında çalışacaklar, yeni teknolojide”   dedi.